Svakog dana prolazimo ulicama Pala, gledamo u okolne planine i živimo na prostoru čija prošlost seže mnogo dalje nego što možemo da zamislimo. Ali koliko zapravo znamo o ljudima koji su ovdje živjeli prije nas, o njihovim kućama, njivama, mlinovima i imenima koja su se prenosila s oca na sina?
I šta ako nam odgovore na ta pitanja čuvaju stari osmanski popisi, nastali prije više od pet vijekova?
U njima se Pale ne pominju pod imenom koje danas poznajemo. Nekadašnje naselje zvalo se Podgrađe, a cijeli kraj nosio je naziv „Bogazi Jumru“, koji je istoričar Ahmed Aličić preveo kao „prokleti klanac“. Iza tog neobičnog naziva krije se priča o srednjovjekovnim Pavlovićima, životu pod osmanskom vlašću, ljudima koji su mijenjali vjeru, ali i imenima koja su ostala urezana u zemlju i onda kada su njihovi nosioci odavno nestali iz popisa.
Vladimir Stanišić proučio je osmanske popise iz 15. i 16. vijeka i u njima pronašao dragocjene tragove prošlosti našeg kraja. Njegovo istraživanje vraća nas u vrijeme kada su na mjestu današnjih Pala postojala sela čija imena i sudbine tek treba da upoznamo, a pojedini arhivski dokumenti i danas čekaju da budu prevedeni i detaljnije istraženi.
Za Istok plus govori o tome šta su stari turski popisi zabilježili o Palama, ko su bili ljudi koji su ovdje živjeli prije pet stotina godina i kakve nam tajne prošlosti otkrivaju dokumenti sačuvani daleko od mjesta o kojem svjedoče.
„Osmanlije su zemlju od Pala do Drine nazivale vilajetom Pavli“
ISTOK plus: Pale su u srednjem vijeku pripadale Pavlovićima. Da li ih osmanski izvori pamte?
Pamte, i to od prvog dana. Tursun-beg, pisar i hroničar sultana Mehmeda Osvajača, bio je lično u pohodu na Bosnu 1463. godine. Opis tog pohoda završava rečenicom: „U ovom blagoslovljenom pohodu osvojena su četiri vilajeta, postavljeni su sandžakbeg i kadije, nad rudnicima emini, a raji je nametnuta glavarina.“
Jedan od ta četiri vilajeta on naziva „Pavlioğulları toprakları“, zemljama sinova Pavlovih. To je najstariji osmanski pripovjedni izvor koji pominje Pavloviće; njegovo djelo „Istorija Oca osvajanja“ objavio je Mertol Tulum 1977. godine. Osmanlije su to ime zadržale i u upravi: cijela oblast od Pala do Drine zvala se „vilajet Pavli“. Još 1530. godine pisar kod Pala bilježi zemlju koja je „pripadala oblasti Pavlovića“.
ISTOK plus: Kako su Pale izgledale u očima prvih osmanskih popisivača?
Prvo iznenađenje je da se Pale u tim popisima uopšte ne zovu Pale. U najstarijem sačuvanom popisu Bosanskog sandžaka, iz 1468/69. godine, ovaj kraj je posebna nahija s turskim imenom „Bogazi Jumru“. Ahmed Aličić to prevodi kao „prokleti klanac“ i priznaje da niko nije uspio sa sigurnošću razriješiti zašto se tako zove. Samo naselje se zvalo Podgrađe, naselje pod gradom.
ISTOK plus: Koliko je ljudi tada živjelo na Palama?
Podgrađe je 1469. godine imalo 74 doma i bilo je najveće selo u nahiji. Tu su još Radonjići, Gornji i Donji Nišat i još dva sela. Imalo je mlin i stupu. Šest godina nakon pada Bosne to su bili hrišćanski domovi. Muslimana u ovim selima popis još ne bilježi.
ISTOK plus: A onda?
Onda dolazi popis iz 1530. godine i tu se slika potpuno mijenja. U istom selu, „Podgrađe, drugim imenom Bogazi Jumru“, sada je 75 muslimanskih kuća i samo tri hrišćanske.
Najzanimljivija su sama imena. Pisar je svakog upisivao s imenom oca, pa čitate: „Skender, sin Radića“, „Mustafa, sin Vukašina“, „Hasan, sin Božidara“, „Hamza, sin Radonje, na baštini svoga oca“. U jednom redu vidite i oca i sina, i promjenu koja se desila između njih.
ISTOK plus: Ko je ostao u staroj vjeri?
Zapisano je svega nekoliko imena: Vladko, sin Vukasa, Radin, sin Miloša, Radivoj, sin Radina.
Ali ima nešto što me se više dojmilo. U popisu iz 1604. godine hrišćana u Podgrađu više nema, a njihova imena su ostala na zemlji. Pisar bilježi „baštinu Radonje“, „baštinu Božidara Milobradova“, „baštinu Vukca Miloradova“. Ljudi su promijenili vjeru i ime, a njive su još sto godina nosile imena njihovih djedova.
„Osmanski dokumenti pravoslavno stanovništvo ovih krajeva nazivaju srpskim imenom“
ISTOK plus: Ko su bili ljudi koji su živjeli u vilajetu Pavli?
Osim zemljoradnika po selima, u vilajetu je živjelo i stočarsko stanovništvo koje osmanski popisi zovu Vlasima. Popis iz 1485. godine bilježi četrnaest vlaških džemata, odnosno zajednica, pod imenom „cemaat-ı Eflakân-ı vilayet-i Pavli“, vlaški džemati vilajeta Pavli.
Po istraživanju turske istoričarke Hatidže Oruč, iste te zajednice se u popisu iz 1489. godine javljaju pod imenom „Banjani“, po nahiji Banja kod Priboja. Za njih je 1485. godine donesen i poseban zakon: svakih deset kuća davalo je po jednog konjanika za sultanove pohode.
ISTOK plus: Spominju li se u tim izvorima Srbi?
Spominju, i to izričito, upravo uz Vlahe. U zakonu za susjedni Hercegovački sandžak iz 1528–1532. godine piše da se Vlasi oporezuju „Sırf âdetince“, po srpskom običaju. Potpadaju pod „Sırf tâifesi kânûnu“, zakon srpske zajednice, i upisuju se u „Sırf defteri“, srpski popis.
Zakon iz 1585. godine pominje Vlahe naseljene na opustjelu zemlju srpskih sela, koji daju desetinu „po srpskom običaju“. A u fermanima i beratima iz 17. vijeka pravoslavni se zovu „Rum ve Sırf ve Eflak“, Grci, Srbi i Vlasi, ili čak „Serf ve Eflak milleti“, srpski i vlaški narod, u jednini, kao jedan narod.
ISTOK plus: Šta to govori o Palama?
Kad sve to stavite jedno uz drugo, slika je prilično jasna. Osmanska kancelarija je pravoslavno stanovništvo ovih krajeva, i domaće i vlaško, nazivala srpskim imenom i oporezivala ga „po srpskom običaju“.
Zemlja Pavlovića graničila je s Hercegovinom, a imena hrišćanskih domaćina u Palama — Radić, Vukašin, Božidar, Radonja, Radivoj, Vladko, Miloš — ista su imena koja nalazimo kod Srba u cijelom tom prostoru.
Popis iz 1530. godine ne piše uz Pale riječ „Srbi“, jer popisivač bilježi vjeru, a ne narod. Ali sve što o istom stanovništvu kažu osmanski dokumenti iz susjedstva i istog vremena govori da su starosjedioci Pala bili Srbi, oni koje su osmanski zakoni zvali „Sırf“.
„Dokumenti postoje i čekaju da nam otkriju nove detalje o prošlosti Pala“
ISTOK plus: Šta još kriju ti popisi?
Mnogo toga. Ima jedna kratka stavka iz 1508–1511. godine o „nevjernicima koji su pobjegli iz vilajeta Pavli u Zvornik“. Tu su i stara imena paljanskih njiva: Vlahova Bara, Popovac, Dvorište Vladimir. Selo je imalo devet mlinova i stupu za ćebad. Kostreša je u jednom trenutku bila potpuno pusta.
A u popisima se pojavljuje i nekoliko drugih mjesta s imenom „Pali“, što otvara pitanje odakle je zapravo današnje ime Pala.
Popis iz 1485. godine, koji se u istanbulskom arhivu vodi pod oznakom TD 18, nije u cjelini preveden na naš jezik. Upravo u njemu su upisani četrnaest vlaških džemata vilajeta Pavli i njihov poseban zakon. Isto važi za defter MAD 15178 iz 1508–1511. godine. Na stranicama od 133. do 138. navedeni su hrišćani koji su iz vilajeta Pavli pobjegli u Zvornik, ali ta imena još niko kod nas nije objavio.
Tu je i popis iz 1489. godine, u kojem se iste zajednice javljaju kao „Banjani“. Za njega tek treba utvrditi tačnu arhivsku oznaku, a poznat nam je samo iz radova turske istoričarke Hatidže Oruč.
Popis iz 1604. godine čuva imena svih paljanskih sela, od Hreše i Ljubogošće do Sinoćeva, Bjelogoraca i Kostreše, i tek treba da se uporedi s ranijim popisima. Najstariji popis iz 1468/69. godine čuva se u Istanbulu, u biblioteci Ataturk, pod oznakom MC. 76. Poznat nam je iz prevoda Ahmeda Aličića, ali original vrijedi ponovo pogledati zbog imena „Bogazi Jumru“.
Svi ti dokumenti postoje i čekaju, a svaki od njih može da nam kaže nešto novo o ljudima koji su živjeli na Palama prije pet vijekova.
ISTOK plus