Prije 31 godinu, 30. avgusta 1995. godine, NATO je započeo najveću vazdušnu operaciju protiv Republike Srpske. Prvi udari izvedeni su u 2.12 časova, a bombardovanje je trajalo do 14. septembra.
Za nešto više od dvije sedmice, na područja pod kontrolom Vojske Republike Srpske bačeno je 1.026 bombi, među kojima 708 vođenih, ukupne težine oko 10.000 tona eksploziva. U napadima je život izgubilo više od stotinu civila.
NATO je operaciju nazvao „Namjerna sila“, a u napadima je korišćena i municija sa osiromašenim uranijumom. Tadašnje obrazloženje bilo je da vojni pritisak treba da natjera Srbe u BiH da dođu za pregovarački sto.
Kao ključni povod za početak operacije naveden je napad na sarajevsku pijacu Markale 28. avgusta 1995. godine. Za granatiranje su optužene srpske snage, iako je nezavisna komisija u svom izvještaju navela da „ne postoje jasni dokazi da su granate došle sa srpskih položaja“.
Isto pitanje tada je otvoreno i u izjavama međunarodnih predstavnika. Jasuši Akaši, tadašnji izaslanik generalnog sekretara UN za Balkan, potvrdio je da nije bilo pouzdanog utvrđivanja porijekla granate. Tadašnji komandant UNPROFOR-a general Majkl Rouz takođe je izjavio da se ne može utvrditi odakle je projektil ispaljen.
Ruski pukovnik Andrej Demurenko, koji je kao komandant ruskog mirotoračkog bataljona u Sarajevu učestvovao u istrazi, izjavio je da su Srbi „nepravedno bili optuženi samo da bi NATO imao povod za napad“.
Ipak, NATO je 30. avgusta započeo udare na položaje Vojske Republike Srpske.
Jedno od prvih područja na udaru bile su Pale. Mještani su sa ulica posmatrali sukob srpske artiljerije i NATO avijacije, a oko 17.00 časova raketom „zemlja-zemlja“ oboren je francuski „Miraž 2000“.
Francuski avion srušio se 20-ak kilometara jugoistočno od Pala, dok su se oba pilota spasila katapultiranjem.
Istovremeno je pokrenuta i operacija „Mrtvo oko“, čiji je zadatak bio da se neutrališe protivvazdušna odbrana Vojske Republike Srpske. NATO avijacija je u okviru te operacije napala i radar na Jahorini.
Posebno težak napad izveden je na telekomunikacioni toranj na Zlovrhu. Tom prilikom poginulo je deset pripadnika Vojske Republike Srpske koji su obezbjeđivali toranj.
Živote su izgubili Ljubomir i Dragomir Bakmaz, Zoran i Radenko Sorak, Velimir Ujić, Miloš Jovičić, Darko Motika, Zoran Nerić, Andrija Obradović i Milan Stanišić.
NATO bombardovanje okončano je 14. septembra 1995. godine, nakon dogovora o povlačenju teškog naoružanja Vojske Republike Srpske iz takozvane „Zone bezbjednosti“. Vojska Republike Srpske je to učinila 17. septembra.
Na udaru su se, osim Pala i Jahorine, našli i Hadžići, Vogošća, Ilijaš i Bratunac. Na tim područjima korišćena je i municija sa osiromašenim uranijumom, čije se posljedice godinama kasnije povezuju sa brojnim oboljenjima.
Nakon Dejtonskog sporazuma, veliki broj bivših stanovnika Hadžića preselio se na područje Bratunca. Samo četiri godine poslije bombardovanja, na bratunačkom groblju sahranjeno je oko 400 ljudi, od kojih je većina bolovala od nekog oblika karcinoma.
Zdravstvene probleme kasnije su prijavljivali i pojedini strani vojnici koji su tokom i nakon rata boravili na ovom području.
Prema odluci Odbora Vlade Republike Srpske za njegovanje tradicije oslobodilačkih ratova, donesenoj u martu ove godine, 9. septembar je proglašen Danom sjećanja na žrtve NATO bombardovanja u Srpskoj.
Za datum obilježavanja izabran je 9. septembar, kada su ubijeni brat i sestra Radmila i Radenko Galinac iz naselja Grlica u Vojkovićima.
Radmila i Radenko Galinac stradali su 9. septembra 1995. godine na srušenom mostu u naselju Semizovac kod Sarajeva, kada ih je ubio pilot NATO avijacije.
Sjećanje na žrtve NATO bombardovanja i danas ostaje jedno od najtežih svjedočanstava ratnih godina u Republici Srpskoj.
istokplus.com